У X—XII стагоддзях на нашых землях існавалі два важныя цэнтры дзяржаўнага жыцця — Полацкае княства на поўначы і Тураўскае на поўдні. Полацкія князі пашыралі свае ўладанні і адстойвалі самастойнасць, а Тураў доўгі час быў звязаны з Кіевам. Разбіраем, дзе знаходзіліся гэтыя княствы, што рабілі іх князі для ўмацавання ўлады і чаму Полацкая і Тураўская землі паступова раздрабніліся.
Полацк — цэнтр паўночных зямель
Пачнём з поўначы — з Полацка. Горад узнік у месцы ўпадзення ракі Палаты ў Заходнюю Дзвіну, на тэрыторыі рассялення племяннога саюза крывічоў-палачанаў.
Геаграфічнае становішча было вельмі выгадным. Па Заходняй Дзвіне праходзіў важны міжнародны гандлёвы шлях «з варагаў у грэкі». Полацк кантраляваў сухапутныя волакі — месцы, дзе караблі перацягвалі па сушы, — і збіраў мыта з купцоў. Таму горад хутка багацеў і стаў цэнтрам княства.
Полацкая зямля займала значную частку сучаснай Беларусі. Яе князі рана пачалі праводзіць самастойную палітыку, часта незалежную ад Кіева. Упершыню Полацк згадваецца ў летапісе пад 862 годам.
Калі мы гаворым пра Полацк, важна запомніць тры княжацкія постаці.
- Першае імя — Ізяслаў Уладзіміравіч. Пасля драматычнага канфлікту паміж полацкай князёўнай Рагнедай і яе мужам, кіеўскім князем Уладзімірам, Ізяслаў заступіўся за маці. Уладзімір аддаў ім Полацк. Так у 988 годзе ў Полацку пачала кіраваць уласная княжацкая дынастыя — Ізяславічы, якіх летапісцы называлі «Рагвалодавымі ўнукамі».
- Другі важны князь — Брачыслаў Ізяславіч. Ён пачаў княжыць у 1003 годзе і змагаўся за кантроль над гандлёвымі волакамі. У 1021 годзе Брачыслаў здзейсніў ваенны паход і захапіў Ноўгарад. На зваротным шляху яго разбіў кіеўскі князь Яраслаў Мудры, але пасля прымірэння Брачыслаў атрымаў Усвяты і Віцебск, пашырыўшы межы Полацкай зямлі на ўсход. На поўначы, на балцкіх землях, ён заснаваў Браслаў.
- Трэці і самы легендарны полацкі князь — Усяслаў Брачыславіч, Чарадзей. Ён кіраваў з 1044 па 1101 год. Пры ім Полацкае княства дасягнула найвышэйшага ўздыму сваёй магутнасці. Усяслаў пашырыў межы, ваяваў з суседзямі і пабудаваў у Полацку Сафійскі сабор у 1050-я гады — трэці такі сабор пасля Кіева і Ноўгарада.
Усяслаў хадзіў паходамі на Пскоў і Ноўгарад. У адказ кіеўскія князі Яраславічы рушылі вайной на Полацкую зямлю. Яны спалілі і разбурылі замак Менск. На Нямізе адбылася бітва — 3 сакавіка 1067 года. Гэтая падзея стала першым гістарычным згадваннем горада Менска ў летапісах.
Пасля бітвы Усяслава падманам, падчас мірных перамоў каля Оршы, пры цалаванні крыжа, узялі ў палон і пасадзілі ў кіеўскую вязніцу. Аднак у 1068 годзе ў Кіеве ўспыхнула паўстанне. Гараджане вызвалілі Усяслава, і ён сем месяцаў быў кіеўскім князем, пасля чаго вярнуўся ў Полацк.
Чаму Полацкая зямля раздрабнілася
Пасля смерці Усяслава ў 1101 годзе працэс палітычнай раздробленасці Полацкай зямлі ўзмацніўся. Яна падзялілася паміж яго сынамі на асобныя княствы-воласці: Полацкае, Менскае, Віцебскае, Друцкае, Лагойскае і іншыя.
Прычыны раздробленасці:
- падзел княжацкіх зямель паміж шматлікімі сынамі;
- імкненне малодшых князёў да самастойнасці;
- панаванне натуральнай гаспадаркі;
- з’яўленне багатых баяраў з уласнымі маёнткамі — вотчынамі.
Выдатным прыкладам раздробленасці стаў менскі князь Глеб Усяславіч, які кіраваў у Менску з 1101 па 1119 год. Ён імкнуўся ўзвысіць Менскае княства і ваяваў з суседзямі. У 1116 годзе Глеб разрабаваў і спаліў кіеўскі Слуцк. У адказ кіеўскі князь Уладзімір Манамах аблажыў Менск і прымусіў Глеба папрасіць міру. Але князь зноў пачаў ваенныя дзеянні, быў узяты ў палон і памёр у кіеўскай вязніцы ў 1119 годзе.
Раздробленасць прывяла і да ўзмацнення ролі веча. Веча — сход дарослых свабодных мужчын-гараджан, які абмяжоўваў уладу князя. У XII стагоддзі полацкае веча магло выганяць непажаданых князёў — напрыклад, выгнала князя Давыда ў 1127 годзе. А ў 1129 годзе, калі кіеўскі князь Мсціслаў Вялікі арыштаваў полацкіх князёў і выслаў іх у Візантыю, веча ўзяло кіраванне зямлёй у свае рукі.
Тураў — княства на поўдні
Тураўскае княства знаходзілася на поўдні Беларусі. Яго гісторыя пачынаецца з 980 года, калі Тураў упершыню згадваецца ў летапісах у сувязі з легендарным князем Турам, ад якога і паходзіць назва горада. Тураў знаходзіўся ў зямлі дрыгавічоў на рацэ Прыпяць. Гэтае становішча было выгадным: Прыпяць была гандлёвай артэрыяй паміж Кіеўскай Руссю і Польшчай, а вакол знаходзіліся ўрадлівыя землі.
Тураў меў важную асаблівасць — вельмі шчыльную сувязь з Кіевам. Ён доўгі час лічыўся кіеўскай воласцю. Калі кіеўскі князь накіроўваў у Тураў свайго сына, той кіраваў там як намеснік — як Святаполк, накіраваны бацькам Уладзімірам у 988 годзе. Калі ж сам кіеўскі князь непасрэдна валодаў Туравам, ён прызначаў сюды кіраўнікоў з ліку буйных баяраў, якіх называлі пасаднікамі. Таму запомніце: сын князя — намеснік, прызначаны баярын — пасаднік.
Незалежнасць Турава ад Кіева ў сярэдзіне XII стагоддзя адстаяў мясцовы князь Юрый Яраславіч. У 1157 годзе новы кіеўскі князь вырашыў адабраць Тураў у Юрыя. Але Юрый пры падтрымцы мясцовых гараджан адмовіўся аддаваць горад. Кіеў сабраў вялізнае войска і аблажыў Тураў. Абаронцы трымаліся мужна, здзяйснялі вылазкі, а праз дзесяць тыдняў у лагеры кіеўскага войска пачаўся мор коней, і яно адступіла. У 1160 годзе Кіеў зноў пайшоў вайной на Тураў, але зноў атрымаў адпор. Абарона 1157 і 1160 гадоў дазволіла Тураву замацаваць незалежнасць і стварыць уласную кіруючую дынастыю Юр’евічаў.
Раздробленасць закранула і Тураўскую зямлю. Яна падзялілася на асобныя воласці: Тураўскую, Пінскую, Дубровіцкую і Чартарыйскую. Паступова галоўным палітычным і эканамічным цэнтрам на поўдні стаў Пінск, упершыню згаданы пад 1097 годам. Тураў знаходзіўся ў небяспечнай блізкасці ад Кіева і пастаянна цярпеў ад кіеўскіх міжусобных войнаў. Пінск знаходзіўся далей ад Кіева, у больш бяспечным становішчы. Таму да пачатку XIII стагоддзя Пінск стаў важным палітычным цэнтрам паўднёвых зямель.