Хрысціянства пачало пранікаць на беларускія землі яшчэ да таго, як тут сфарміраваліся першыя княствы. Пасля 988 года новая вера паступова стала часткай дзяржаўнага і грамадскага жыцця. Разбіраем, чаму князі зрабілі выбар на карысць хрысціянства, як яно распаўсюджвалася, што змяніла ў жыцці людзей і хто такія Ефрасіння Полацкая і Кірыла Тураўскі.
Чаму Русь прыняла хрысціянства
Хрысціянства сапраўды пачало пранікаць на нашы землі яшчэ да таго, як на іх узнікла дзяржава. Але паваротным пунктам стаў 988 год, калі кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства і ахрысціў Русь. Гэты выбар меў сур’ёзныя прычыны — як унутраныя, так і знешнія.
- Першая ўнутраная прычына — неабходнасць аб’яднаць розныя плямёны. У язычніцтве не існавала адзінай рэлігійнай сістэмы для ўсёй дзяржавы. Розныя плямёны пакланяліся розным багам, таму князям было важна аб’яднаць насельніцтва і ўмацаваць дзяржаву. Хрысціянства давала агульную веру.
- Другая прычына — умацаванне княжацкай улады. Хрысціянскае вучэнне тлумачыла, што ўлада князя дадзена Богам, таму да яе трэба ставіцца з павагай. Адначасова сам князь нёс адказнасць перад Богам за свае дзеянні.
- Трэцяя прычына была звязана са зменамі ў грамадстве. Старыя язычніцкія звычаі ўжо не заўсёды адпавядалі новым умовам. Хрысціянства садзейнічала адмове, напрыклад, ад кроўнай помсты і іншых старажытных звычаяў.
Былі і знешнія прычыны. Русь падтрымлівала цесныя сувязі з хрысціянскімі краінамі, у першую чаргу з Візантыяй. Прыняцце хрысціянства дазваляла павысіць міжнародны аўтарытэт дзяржавы, развіваць эканамічныя сувязі і пераймаць культурныя дасягненні іншых хрысціянскіх краін.
Да таго ж хрысціянства ўжо мела важную перавагу: існавала пісьменнасць. Дзякуючы Кірылу і Мяфодзію была створана азбука, а царкоўныя кнігі перакладзены на стараславянскую мову.
Рагнеда, Ізяслаў і першыя хрысціяне Полацкай зямлі
Сярод першых вядомых хрысціян Полацкай зямлі летапісы называюць прадстаўнікоў княжацкай сям’і — княгіню Рагнеду і яе сына Ізяслава.
Рагнеда перад смерцю прыняла манаскі пострыг пад імем Анастасія. А яе сын Ізяслаў увайшоў у гісторыю як надзвычай набожны князь, які любіў і старанна чытаў царкоўныя кнігі.
Для арганізацыі царкоўнага жыцця на беларускіх землях былі створаны дзве першыя епархіі. У Полацку епархія з’явілася каля 992 года, а ў Тураве — у 1005 годзе. Першым вядомым епіскапам у Тураве быў Фама, а ў Полацку першае імя епіскапа, якое дайшло да нас, — Міна, які жыў ужо ў пачатку XII стагоддзя.
Вядома, прымусіць людзей імгненна адмовіцца ад веры сваіх продкаў было немагчыма. Добра адукаваных прапаведнікаў у глухіх лясах проста не хапала.
Таму доўгі час на нашых землях існавала дваяверства. Гэта калі людзі афіцыйна былі хрысціянамі, наведвалі цэрквы, але адначасова патаемна пакланяліся старым багам, адзначалі язычніцкія святы і звярталіся да вешчуноў.
Паступова хрысціянства змяніла грамадства. Па-першае, змяніліся адносіны паміж людзьмі і сямейны побыт. Новая мараль заклікала жыць па прынцыпе «не рабі бліжняму таго, чаго не жадаеш сабе», і паступова адыходзілі ў мінулае кроўная помста, мнагажонства і ахвярапрынашэнні.
Па-другое, пачаўся вялікі ўздым культуры. З’явілася кірылічнае пісьмо, пачалі перапісвацца кнігі, развіваліся фрэскавы жывапіс, іканапіс і мураванае дойлідства.
Ефрасіння Полацкая
Менавіта на гэтай хвалі вылучаецца славутая Ефрасіння Полацкая. Пры нараджэнні яе звалі Прадслава, яна была ўнучкай князя Усяслава Чарадзея.
Бацькі рыхтавалі дзяўчыну да выгаднага палітычнага шлюбу, але Прадслава адмовілася ад свецкага жыцця, прыняла манаскі пострыг пад імем Ефрасіння і зачынілася ў келлі Полацкага Сафійскага сабора. Там яна ўласнымі рукамі перапісвала кнігі і стварыла школу для навучання грамаце.
Ефрасіння заснавала два манастыры і стала арганізатаркай будаўніцтва дзвюх мураваных цэркваў. Адна з іх — Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку — захавалася да нашых дзён. Гэты выдатны помнік полацкай архітэктурнай школы па яе замове пабудаваў дойлід Іаан.
Для гэтай царквы ў 1161 годзе полацкі майстар-ювелір Лазар Богша па замове Ефрасінні стварыў знакаміты шасціканцовы крыж. Ён быў упрыгожаны залатымі пласцінамі, каштоўнымі камянямі, жэмчугам і выявамі святых, выкананымі ў складанай тэхніцы эмалі.
У пачатку Вялікай Айчыннай вайны крыж бясследна знік з Магілёўскага краязнаўчага музея, і яго лёс дагэтуль невядомы. Толькі пад канец XX стагоддзя брэсцкі майстар-ювелір Мікалай Кузьміч стварыў яго дакладную копію, якая цяпер захоўваецца ў Спаса-Праабражэнскай царкве.
Сама ж Ефрасіння памерла ў 1167 годзе падчас паломніцтва ў Іерусалім. Яе лічаць заступніцай беларускай зямлі.
Кірыла Тураўскі
Яшчэ адным знакамітым асветнікам быў Кірыла Тураўскі. Ён нарадзіўся ў Тураве ў XII стагоддзі і паходзіў з заможнай сям’і.
Як і Ефрасіння, Кірыла адмовіўся ад свецкага жыцця, багацця і тленнай славы, прыняў манаскі пострыг і шмат часу прысвячаў вучобе і спасціжэнню боскіх кніг.
Ён стаў першым вядомым на Русі «стоўпнікам»: на пэўны час зачыніўся ў манастырскай вежы, каб цалкам аддацца роздуму і малітвам.
У 1169 годзе па просьбе князя і жыхароў Турава Кірыла стаў тураўскім епіскапам. Пры жыцці ён набыў вядомасць як выдатны пісьменнік і прамоўца. Ён напісаў «Словы» — царкоўныя казанні, якія шмат разоў перапісваліся, а таксама павучанні, малітвы і каноны.