У 1569 годзе Вялікае Княства Літоўскае і Каралеўства Польскае заключылі ўнію, якая змяніла гісторыю беларускіх зямель. З’явілася Рэч Паспалітая — дзяржава з агульным манархам і соймам. Але ВКЛ захавала ўласнае войска, скарб і законы, а пазней працягнула адстойваць сваю асобнасць. Разбіраемся, чаму была заключана Люблінская ўнія і якую ролю ў гісторыі Княства адыграў Статут 1588 года.
Чаму ВКЛ і Польшча вырашылі аб’яднацца?
У другой палове XVI стагоддзя Вялікае Княства Літоўскае апынулася ў складаным становішчы. Ішла Лівонская вайна, у якой ВКЛ супрацьстаяла Маскоўскай дзяржаве. Вайна патрабавала грошай і войска, а Княства мела патрэбу ў падтрымцы даўняга саюзніка — Польшчы.
Польскі бок быў зацікаўлены ў больш цесным саюзе. Такім чынам, ваенная пагроза стала адной з галоўных прычын перамоў пра ўнію.
Былі і ўнутраныя прычыны. Частка шляхты ВКЛ хацела атрымаць большы палітычны ўплыў. Шляхціцы ведалі пра шырокія правы і вольнасці польскай шляхты і спадзяваліся на падобныя магчымасці для сябе. Пры гэтым значная ўлада ў ВКЛ заставалася ў руках магнатаў і Паноў-Рады.
Яшчэ да Люблінскай уніі ў Княстве адбыліся важныя змены. Рэформы 1560-х гадоў пашырылі правы шляхты, а шляхціцы розных хрысціянскіх веравызнанняў атрымалі роўныя палітычныя правы. У паветах пачалі дзейнічаць соймікі, якія выбіралі паслоў на вальны сойм.
Гэтыя перамены былі замацаваныя ў Статуце ВКЛ 1566 года. Пасля рэформаў частка шляхты ўжо менш імкнулася да цеснага саюза з Польшчай. Але вайна працягвалася, таму пытанне ўніі заставалася актуальным.
Перамовы ў Любліне і страта тэрыторый
У 1569 годзе прадстаўнікі ВКЛ і Польшчы сабраліся на сойм у Любліне. Хутка выявілася, што бакі па-рознаму бачаць будучыню саюза.
Прадстаўнікі ВКЛ імкнуліся захаваць як мага больш самастойнасці і прапаноўвалі супольную абарону і знешнюю палітыку. Польскі бок выступаў за значна больш цеснае аб’яднанне і далучэнне ВКЛ да Кароны Польскай.
Спрэчкі былі настолькі вострымі, што частка прадстаўнікоў ВКЛ пакінула Люблін. Тады кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт ІІ Аўгуст выдаў акты аб далучэнні да Кароны Польскай значных тэрыторый, якія раней уваходзілі ў склад ВКЛ. Сярод іх былі Падляшша, Валынь, Кіеўшчына і Брацлаўшчына.
Для ВКЛ гэта стала цяжкай стратай і ўзмацніла ціск на яго прадстаўнікоў. Яны вярнуліся на перамовы.
1 ліпеня 1569 года быў падпісаны акт Люблінскай уніі. У выніку ўзнікла Рэч Паспалітая — супольная дзяржава Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага.
Што стала агульным, а што засталося асобным?
Пасля ўніі Польшча і ВКЛ мелі агульнага манарха. Яго выбіралі прадстаўнікі абодвух складнікаў дзяржавы, а сам ён насіў два тытулы: кароль польскі і вялікі князь літоўскі.
Агульным стаў і вальны сойм. Прадугледжвалася таксама супольная знешняя палітыка.
Разам з тым ВКЛ захавала значную дзяржаўную асобнасць. У Княства засталіся:
- уласныя законы і судовая сістэма;
- асобнае войска і скарб;
- дзяржаўная пячатка;
- уласны апарат кіравання;
- асобнае справаводства, у якім выкарыстоўвалася старабеларуская пісьмовая мова.
Такім чынам, Люблінская ўнія стварыла супольную дзяржаву, але не скасавала інстытуты Вялікага Княства Літоўскага.
Значэнне Люблінскай уніі для беларускіх зямель
Унія стварыла вялікую дзяржаву, якая на працягу больш чым двух стагоддзяў адыгрывала значную ролю ў еўрапейскай палітыцы. У яе межах узмацняліся эканамічныя сувязі, адбывалася палітычнае і культурнае збліжэнне розных рэгіёнаў.
Для беларускіх зямель, якія засталіся ў складзе ВКЛ, жыццё працягвалася ў рамках Княства, але ўжо як часткі большай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Адначасова ўзмацняліся кантакты з польскай культурай і мовай.
Унія мела і супярэчлівыя наступствы для палітычнага становішча ВКЛ. Княства захавала асобныя ўстановы, але ў агульным сойме прадстаўнікоў Польшчы было больш. Таму пасля 1569 года прадстаўнікі ВКЛ працягвалі адстойваць яго правы і асобнасць.
Як ВКЛ змагалася за самастойнасць?
Пасля Люблінскай уніі ў ВКЛ і далей праводзілі асобныя з’езды шляхты, на якіх абмяркоўваліся важныя для Княства пытанні, у тым ліку кандыдатуры будучага манарха.
Важным крокам стала стварэнне Галоўнага Трыбунала ВКЛ. У 1581 годзе кароль Стэфан Баторый падпісаў закон аб яго стварэнні, а ў 1582 годзе трыбунал пачаў дзейнічаць.
Ён стаў вышэйшым апеляцыйным судом Вялікага Княства Літоўскага і дзейнічаў асобна ад польскай судовай сістэмы. Гэта дапамагала ВКЛ захоўваць уласную прававую прастору ў складзе Рэчы Паспалітай.
Статут ВКЛ 1588 года
Яшчэ адным важным крокам у абароне асобнасці Княства стаў Трэці Статут ВКЛ, прыняты ў 1588 годзе. Гэта быў збор законаў, які рэгуляваў жыццё дзяржавы і яе жыхароў.
Важную ролю ў падрыхтоўцы Статута адыгралі Мікалай Радзівіл Руды і Астафей Валовіч. З прыняццем, выданнем і распаўсюджваннем збору законаў быў цесна звязаны Леў Сапега, які ўзначаліў працу па яго выданні.
Статут замацоўваў прававыя нормы ВКЛ, правы шляхты і абавязак манарха захоўваць рэлігійны мір. Ён таксама пацвярджаў выкарыстанне старабеларускай пісьмовай мовы ў дзяржаўным справаводстве.
Асобныя палажэнні Статута супярэчылі прынцыпам Люблінскай уніі. Напрыклад, унія прадугледжвала магчымасць набыцця зямель у абедзвюх частках супольнай дзяржавы. Статут жа абмяжоўваў доступ іншаземцаў, у тым ліку палякаў, да зямель і дзяржаўных пасад у ВКЛ.
Статут стаў адным з галоўных прававых інструментаў захавання асобнасці Вялікага Княства Літоўскага ў складзе Рэчы Паспалітай. На беларускіх землях ён працягваў дзейнічаць і пасля падзелаў Рэчы Паспалітай — аж да яго скасавання ў 1840 годзе.