Уявіце сабе беларускую вёску сто гадоў таму. Бабуля з малодшым унукам чытае казку, дзядуля ў той жа час вучыць хлопцаў выразаць жалейку з падсохлай галінкі дрэўца. Ніякіх смартфонаў — толькі голас і водбліскі агню з печы. Безумоўна, што розныя лічбавыя тэхналогіі і існаванне інтэрнэту моцна аблегчыла штодзённы побыт, але існуе тое, што мы неўзабаве страцілі.
PALATNO падрыхтавала для Вас шэсць звычаяў, якія існавалі ў беларускіх сем’ях прыкладна яшчэ сто гадоў таму.
Змест
«У сваёй хатцы нечага баяцца»
Традыцыйны сямейны быт беларусаў фарміраваўся стагоддзямі. У канцы XIX стагоддзя маладыя людзі, узяўшыя шлюб, не жадалі доўга жыць у бацькоўскай сям’і, а стараліся як мага хутчэй аддзяліцца. Імкненне жыць малой сям’ёй лічылася для беларусаў амаль што этнічнай асаблівасцю: «Беларус не любіць трымацца вялікай сям’ёй, як рускі, ледзь вырас хлопец, ажаніўся, ён стараецца абзавесціся сваёй хатай і сваёй гаспадаркай».
«Усё яшчэ будзе!.. Пачакайце, прыйдзе час — пабачыце, хто такі ён, Дзяцел Васіль! Пабачыце, усе пабачыце! Будзе гэта! Будзе яго пара!.. Ён узнімецца, пабачыце!.. Гумно снапамі наб’е! Кароў завядзе! Не адну — тры, пяць! Стаенніка завядзе! Такога, што Корч пазелянее ад злосці!..» (Іван Мележ, «Людзі на балоце»)
Працэс развіцця беларускай сям’і непасрэдна звязаны з яе ўнутраным жыццём, адносінамі паміж дарослымі членамі сям’і, размеркаваннем працы, кіраўніцтвам і г.д. У кожнай сям’і ўсе яе члены па магчымасці ўдзельнічалі ў пашырэнні і ўмацаванні яе эканомікі.
«Сядзем радком, пагаворым ладком»
Яшчэ ў мінулым стагоддзі нашы продкі штовечар збіраліся за сталом і размаўлялі пры лучыне аб жыцці, мінулым і марах на будучыню. Цяпер — кожны жыве ў сваім тэмпе: паеў — кожны па-асобку нярэдка. Смартфон у рукі — і ў свае пакоі.
Ці ёсць час і жаданне цяпер збірацца і разам павячэраць і нешта абмеркаваць? Сёння TikTok замяніў бабулю, якая чытае казкі, а курс на YouTube можа навучыць, як нешта змайстраваць. І блакаванне інтэрнэту гэта не зменіць, бо толькі мы самі можам вярнуць традыцыю сямейных вечаровых размоў.
«Стары кажа на глум, а малады бярэ на вум»
Сямейныя вячэры сто гадоў таму пачыналіся з таго, што самы старэйшы ў сям’і першы смакаваў прыгатаваныя стравы. У паэме Якуба Коласа «Новая зямля» ёсць такія радкі, якія дасканала апісваюць вячэру ў тыповай вясковай сям’і:
«За стол, малы, за стол, старэчы! —
Гаворыць дзядзька, сам сядае
І стол абрусам засцілае.
Паміж дзвюх лаў пад абразамі
Туліўся стол з двума кастрамі
Аладак грэцкіх, як пампушак,
Ды хлеба з зайчыка краюшак.
Міхал з Антосем, як старыя,
Займалі месцы канцавыя
І іх трымаліся выключна,
Бо тут сядзець ім больш спадручна,
І ў кут старым трудней залезці,
А на пачэсным гэтым месцы
Садзіўся госць — і то не кожан»
Гонар і павага да старэйшых як носьбітаў мудрасці — неад’емная частка штодзённага побыту нашых продкаў.
«І няўмелька пяець, калі голасу стаець»
А ці спяваеце сваім дзецям цяпер калыханкі? Беларуская мова жыла і перадавалася менавіта праз утульныя, лірычныя і мудрыя песні. Сто гадоў таму дзіця засынала не пад гук смартфона, а пад рытмічнае гушканне маці:
«Піпа кашку варыла
На палічку станавіла,
Гэтаму давала…
А ты, пальчык-с-пальчык,
Твая кашка на палічкі.
Тут пень, тут калода,
Тут асінава ізгарода».
Пры тым песні тыпу забаўлянак добра спрыяюць развіццю малога дзіцяці, бо словы дзіцячых песенак лёгкія для ўспрымання і запамінання.
«Святое Раство — людзям прыгаство»
У беларускіх традыцыях стогадовай даўніны год пачынаўся з Каляд. Ментальна ўспрымаць Свята Божага Нараджэння як пачатак нечага новага — моцная традыцыя.
Дырэктар Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава Пятро Цалка адзначае, што Каляды лічыліся пачаткам нечага новага і ў той жа час працягам ужо пройдзенага шляху, працягам здабытай мудрасці.
Свята закладае імкненне да дабрабыту, веры і спрыяе ўзмацненню сямейнага выхавання. Пасля прыходу да ўлады бальшавікоў Новы год сталі святкаваць 1 студзеня. Хоць дасюль у многіх краінах такіх як Італія, Польшча, у скандынаўскіх краінах Каляды заставаліся галоўным сямейным святам.
«Добраму чалавечку добра і ў запечку, а якой благаце дрэнна і на куце»
Ці ёсць у вашым доме ці кватэры зараз покуць? Між тым і цяпер у многіх бабуль на вёсцы існуе такі кут, які беларусы называюць покуць. Гэта процілеглы ад уваходу кут у галоўным агульным пакоі.
Менавіта на покуці сядзеў і пачынаў вячэру старэйшы. На покуці садзілі маладую дзяўчыну, якую выдавалі замуж. Абавязкова ў покуці знаходзіліся абразы і рушнікі — і, безумоўна, покуць несла сакральную інфармацыю аб сям’і.
«Сялянская хата ўяўляла сабой мадэль свету, дзе Покуць была яе галоўным “святлом”», — адзнаецца ў этнаграфічным праекце «Дзед Паляшук».
Сучасныя кватэры і дамы абсталяваны шматлікай тэхнікай, стылёвымі рэчамі, але хіба знойдзецца сярод іх кватэра, у якой існуе да нашых дзён чырвоны кут (покуць)?
А што з разводамі?
Аўтарытэт бацькоў у традыцыйнай беларускай сям’і не быў дэспатычны. Ад бацькоў у сям’і патрабаваўся прыклад ва ўсіх справах, найперш у працы. Выхаванне пачыналася з нараджэння дзіцяці. Жорсткае стаўленне да дзяцей у Беларусі — з’ява рэдкая, нават выключная. Адносіны бацькоў да малых звычайна былі мяккія, але патрабавальныя.
У XIX стагоддзі, як адзначаецца ў выданні Нацыянальнай акадэміі навук «Беларусы. Вытокі і этнічнае развіццё», беларускія сем’і вылучаліся значнай стабільнасцю — у 1867-1886 гады на 10 тысяч шлюбаў у Міншчыне прыпадала прыкладна сем разводаў. Лічбы за 2024 год сцвярджаюць, што ў цэлым па Беларусі на 46,2 тысячы шлюбаў прыпадае 39,9 тысяч разводаў.
Аўтар Ягор Паляшук