Беларусы не з’явіліся як асобны народ у адзін момант. Фарміраванне было працяглым працэсам, падчас якога збліжаліся жыхары розных зямель, развіваліся мова, культура і гаспадарчыя сувязі. Чаму важную ролю ў гэтым адыграла Вялікае Княства Літоўскае, як людзі называлі сябе некалькі стагоддзяў таму і што азначае назва «Белая Русь»?
Разбіраемся з PALATNO.
Што такое народнасць?
Асноўны этап фарміравання беларускай народнасці прыпаў на XIV–XVI стагоддзі. У XVII–XVIII стагоддзях яна працягвала развівацца ў новых палітычных і культурных умовах.
Аднак важна памятаць: этнічнае развіццё было паступовым, а сам тэрмін «народнасць» — гэта інструмент, якім пазнейшыя даследчыкі апісваюць мінулае. Жыхары беларускіх зямель некалькі стагоддзяў таму не абавязкова ўспрымалі сябе так, як людзі сёння.
Чаму важным было Вялікае Княства Літоўскае?
Адной з важных умоў фарміравання беларускай народнасці стала аб’яднанне значнай часткі беларускіх зямель у складзе Вялікага Княства Літоўскага.
Полацкая, Тураўская, Віцебская, Менская і іншыя землі апынуліся ў межах адной дзяржавы. Іх жыхары кантактавалі паміж сабой, развіваліся гандлёвыя і гаспадарчыя сувязі, паступова збліжаліся звычаі і культура.
Людзі служылі ў адным войску, падпарадкоўваліся агульнаму манарху і жылі ў межах адной палітычнай сістэмы. Пры гэтым ВКЛ было шматэтнічнай дзяржавай: побач жылі славяне, балты, татары, яўрэі, палякі, немцы і прадстаўнікі іншых супольнасцяў.
Фарміраванне беларусаў адбывалася ва ўмовах цесных кантактаў славянскага і балцкага насельніцтва, а беларуская культура складвалася пад уплывам розных традыцый.
Тэрыторыя і мова
Адной з асноўных прыкмет народнасці лічыцца агульная тэрыторыя. Тэрыторыя, на якой фарміравалася беларуская народнасць, ахоплівала значную частку сучасных беларускіх зямель у складзе ВКЛ. Але яе межы не былі дакладна акрэсленымі і не супадалі цалкам з сучаснымі дзяржаўнымі межамі Беларусі.
Важную ролю адыгрывала і мова. У XIV–XVI стагоддзях развівалася пісьмовая мова, якую сёння часта называюць старабеларускай, а ў тагачасных дакументах называлі «рускай».
Гэта была мова дзяржаўнага справаводства ВКЛ: на ёй працавала канцылярыя, складаліся прывілеі і Статуты, яе выкарыстоўвалі ў судах. Пісьмовая мова мела сувязь з жывымі гаворкамі, але не была іх дакладнай копіяй. Яе гісторыя таксама звязаная з гісторыяй украінскай мовы, таму ў навуковай літаратуры можна сустрэць і іншыя назвы гэтай пісьмовай традыцыі.
Культура паміж рознымі ўплывамі
Беларуская народная культура захоўвалася ў абрадах і звычаях, асаблівасцях жылля, адзення, ежы і гаспадаркі. У духоўным жыцці перапляталіся элементы даўніх вераванняў і хрысціянства. Гэта можна заўважыць у народных каляндарных святах і абрадах.
Ад XV стагоддзя на беларускіх землях станавіліся больш прыкметнымі заходнееўрапейскія ўплывы. Іх пераймалі найперш заможныя жыхары гарадоў і прадстаўнікі шляхты: змяняліся мода, харчаванне, формы адпачынку і лад жыцця.
Так культура беларускіх зямель развівалася на скрыжаванні мясцовых і замежных традыцый.
Як называлі сябе жыхары беларускіх зямель?
Сёння чалавек можа проста сказаць: «Я — беларус» або «Я — беларуска». У XIV–XVI стагоддзях самаідэнтыфікацыя была больш складанай.
Жыхароў усходнеславянскіх зямель ВКЛ часта называлі русінамі, а іх землі — Руссю. На паўночным захадзе сучаснай Беларусі сустракаліся таксама назвы «літва» і «літвін». За межамі Вялікага Княства Літоўскага літвінамі маглі называць жыхароў дзяржавы незалежна ад іх этнічнага паходжання.
Чалавек мог вызначаць сябе і паводле мясцовасці: палачанін, случак, пінянін. Такія назвы паказваюць, што ў мінулым побач існавалі розныя формы прыналежнасці — да сваёй зямлі, горада, рэлігійнай супольнасці і дзяржавы.
Адкуль узялася назва «Белая Русь»?
Назва «Белая Русь» узнікла яшчэ ў Сярэднявеччы. З цягам часу яе ўжывалі да розных тэрыторый, таму яна не заўсёды абазначала тое, што мы сёння называем Беларуссю.
У 1382 годзе ў хроніцы Полацк быў згаданы ў сувязі з назвай «Белая Русь». У другой палове XVI стагоддзя назва замацоўвалася за часткай сучасных беларускіх зямель — найперш за Падзвіннем, а пазней і за Верхнім Падняпроўем.
Паступова значэнне назвы пашыралася. Але яна не адразу ахапіла ўсю тэрыторыю сучаснай Беларусі.
Чаму Русь назвалі Белай? Адназначнага адказу на гэтае пытанне няма. Даследчыкі прапаноўвалі некалькі версій:
- Геаграфічная. Колеры маглі абазначаць бакі свету: паводле гэтай версіі, белы звязваўся з усходам, а чорны — з захадам.
- Побытавая. Назва магла паходзіць ад белага адзення або светлых валасоў мясцовых жыхароў.
- Палітычная. Слова «белая» магло азначаць свабодная: паводле гэтай версіі, назва звязаная з незалежнасцю тэрыторыі ад пэўнай знешняй улады.
Ніводная з гэтых версій не даказаная канчаткова. Таму на экзамене варта памятаць: паходжанне назвы застаецца прадметам дыскусій.
Саламон Рысінскі — адзін з ранніх «беларусаў»
У XVII стагоддзі назвы «беларусы» і «беларусцы» ўжываліся ў дачыненні да выхадцаў з паўночна-ўсходніх беларускіх зямель.
Адзін з цікавых ранніх прыкладаў звязаны з Саламонам Рысінскім — пісьменнікам і збіральнікам фальклору, які паходзіў з Полацкай зямлі. У 1586 годзе ён выкарыстаў у дачыненні да сябе лацінскае азначэнне Leucorussus — «беларус». У перапісцы з замежнымі знаёмымі ён таксама называў сваю родную краіну Беларуссю.
Гэта сведчанне ранняга выкарыстання назвы, але тагачаснае яе значэнне не варта цалкам атаясамліваць з сучаснай беларускай нацыянальнай ідэнтычнасцю.
Што змянілася ў XVII–XVIII стагоддзях?
У XVII–XVIII стагоддзях культура беларускіх зямель працягвала развівацца, але ў новых умовах. Усё больш прадстаўнікоў магнатэрыі і шляхты карысталіся польскай мовай і пераймалі польскія культурныя традыцыі.
Пры гэтым многія з іх захоўвалі адчуванне прыналежнасці да Вялікага Княства Літоўскага і адрознівалі сябе ад шляхты Кароны Польскай. Народныя гаворкі, абрады і звычаі працягвалі жыць найперш сярод сялян, хоць захоўваліся і ў іншых асяродках.
Гісторыя фарміравання беларусаў не скончылася ў XVIII стагоддзі: пазней пачаўся новы этап развіцця нацыянальнай самасвядомасці.