Ён пачынаў ваяваць, калі яго дзяржава яшчэ існавала, і працягваў, калі яна знікла з карты. Служыў у Італіі, атрымліваў узнагароды за бітвы з расійскай арміяй, а потым аказаўся ў Іспаніі — сярод тых, хто прыйшоў падпарадкаваць чужую краіну. Ян Канопка са Слонімшчыны стаў вядомым камандзірам напалеонаўскіх уланаў, але яго жыццё складалася не толькі з перамог.
PALATNO расказвае пра Яна Канопку.
Хлопчык з краіны, якую дзялілі суседзі
Ян Канопка нарадзіўся ў Скалодзічах каля Слоніма.З яго дакладным годам нараджэння гісторыкі дагэтуль не могуць памірыцца: у адных даведніках называецца 1775-ы, у іншых сустракаецца 1777-ы.
Бацькам Яна быў маёр войска Вялікага Княства Літоўскага Францішак Канопка. Яго сям’я была шляхецкай, таму для юнака з такога асяроддзя афіцэрская служба была зразумелым шляхам. Бацькаў прыклад дапамог зрабіць выбар яшчэ хутчэй.
Дзяцінства Яна прыпала на час пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай. Расія, Прусія і Аўстрыя ўжо забралі частку тэрыторый. У 1791 годзе з’явілася Канстытуцыя, якая стала спробай умацаваць дзяржаву. Аднак праціўнікі рэформаў звярнуліся па падтрымку Расіі, таму ў наступным годзе пачалася вайна. Для Канопкі дзяржаўны крызіс хутка ператварыўся ў асабісты досвед — ён стаў салдатам.
У 1792 годзе Канопка ўдзельнічаў у вайне супраць расійскіх войскаў і вызначыўся пад Зяленцамі. Праз два гады далучыўся да Паўстання Тадэвуша Касцюшкі, атрымаў чын паручніка. У бітве пад Мацяёвіцамі быў паранены.
У 1792 годзе адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай. Паўстанне Касцюшкі была чарговай спробай змяніць ход падзей, але яно скончылася разгромам. У 1795 годзе трэці падзел ліквідаваў Рэч Паспалітую.
Ян Канопка выбраў працяг ваеннай службы за межамі страчанай дзяржавы. У 1795 годзе ён уступіў у шэрагі французскага гусарскага палка. Праз кароткі час перайшоў у ламбардскі легіён, а ў 1797 годзе — у Польскія легіёны ў Італіі. У гэты час ён атрымаў новае званне — капітан.
Як паўстанец стаў прафесійным вайскоўцам
Польскія легіёны Яна Генрыка Дамброўскага пачалі ствараць у Італіі ў 1797 годзе. Іх існаванне злучала два інтарэсы: эмігранты хацелі аднаўлення сваёй дзяржавы, а Францыі патрэбныя былі вайскоўцы для ўласных кампаній.
Такі саюз ад пачатку быў няроўным. Легіянеры маглі мець далёкую палітычную мэту, а паўсядзённыя задачы вызначалі французскія патрэбы. Мірныя пагадненні не абавязкова набліжалі вяртанне на радзіму, бо часам яны проста пакідалі салдат чакаць наступнай вайны.
Канопка атрымаў вайсковы досвед у пяхоце. Ён ваяваў пад Фаэнцай, а ў кампаніі 1799 года — на рацэ Трэбіі, дзе быў паранены. На рацэ Трэбіі ён быў камандзірам першага пяхотнага батальёна Польскага легіёна, то бок афіцэрам, пад кіраўніцтвам якога знаходзіліся сотні людзей.
У пачатку 1800-х гадоў Канопка перайшоў у кавалерыю і працягваў служыць у Італіі. У тыя часы ён змагаўся з мясцовымі праціўнікамі французскай улады. Тады ж ён пабраўся шлюбам з італьянкай Даменікай Фларындай П’ердылукай. Для італьянкі гэта быў трэці шлюб.
У 1807 годзе Канопку выклікалі да войска, якое арганізоўвалі на польскіх землях. Ён служыў у 5-м палку конных стралкоў і вызначыўся пад Фрыдландам. За гэтую кампанію ён атрымаў ордэн Ганаровага легіёна.
Тады ж напалеонаўскія перамогі прывялі да стварэння Варшаўскага герцагства. Улетку 1807 года Канопка стаў палкоўнікам і ўзначаліў полк уланаў, вядомы пазней як Надвіслянскі.
Іспанія, якая не хацела быць французскай
У 1808 годзе Напалеон умяшаўся ў дынастычны крызіс Іспаніі і пасадзіў на трон свайго брата Жазэфа Банапарта. Краіна павінна была стаць залежнай ад французскай імперыі, але ў адказ пачалася вайна за незалежнасць.
Канопка прыбыў у Іспанію як камандзір добра падрыхтаванай кавалерыі. Уланы былі ўзброеныя пікамі — доўгай зброяй, асабліва небяспечнай у імклівай атацы. Аднак іспанская вайна не зводзілася да сутыкненняў рэгулярных армій. Яна ўцягнула ў барацьбу мясцовых жыхароў, спарадзіла партызанскае змаганне і ператварыла службу акупацыйнага войска ў пастаяннае супрацьстаянне з краінай, якую яно спрабавала кантраляваць.
Аказалася, што Канопка, як і іншыя ўдзельнікі кампаніі польскага паходжання, сутыкнуліся з супярэчнасцю: яны звязвалі службу Напалеону з вяртаннем сваёй незалежнасці, але ў Іспаніі ваявалі супраць людзей, якія абаранялі тую ж каштоўнасць.
Аблога Сарагосы і акружэнне у Лос-Ебенесе
Адным з першых цяжкіх выпрабаванняў стала аблога Сарагосы. Падчас штурму 4 жніўня 1808 года ўланы Канопкі ўварваліся ў горад, але без своечасовай падтрымкі пяхоты мусілі адступіць са стратамі. Кавалерыя змагла зламіць абарону, але не змагла ўтрымаць вуліцы без дапамогі іншых вайсковых частак.
Пазней Канопка вызначыўся пад Тудэлай. У снежні 1808 года ён атрымаў камандорскую ступень ордэна Ганаровага легіёна, і яго становішча ў напалеонаўскай арміі ўмацавалася.
23 сакавіка 1809 года ўланы пад кіраўніцтвам Канопкі спыніліся ў Лос-Ебенесе, на поўдзень ад Таледа. На наступны дзень іх атакавала іспанская кавалерыя: полк вырваўся, але страціў абоз з палкавымі сцягамі. Для войска таго часу сцяг быў знакам гонару, яго страта ставіла пытанне пра адказнасць камандавання.
Праз некалькі месяцаў пасля акружэння ў Лос-Ебенесе Канопка пакінуў полк і паехаў у Францыю. Памылка ў іспанскай кампаніі мела свае наступствы, але не скончыла яго ваенную кар’еру. У Полк Канопка вярнуўся толькі праз год, у 1810-м.
Слава, якая не была роўнай перамозе
Увесну 1811 года войска маршала Сульта сустрэлася пад Альбуэрай з брытанскімі, партугальскімі і іспанскімі часткамі. Французы спрабавалі дапамагчы гарнізону абложанага Бадахоса.
Уланы Канопкі разам з французскай кавалерыяй ударылі па брытанскай пяхоце. Тры з чатырох батальёнаў брыгады Колбарна былі разбітыя. Адзін паспеў утварыць карэ — замкнёны строй, які дазваляў пяхоце абараняцца ад коннікаў. Для палка, які страціў свае сцягі пад Лос-Ебенесам, захоп варожых сцягоў меў асаблівае сімвалічнае значэнне. Аднак французы, хоць Канопка і захапіў варожыя сцягі, не перамаглі ў крывавай сутычцы і не дасягнулі жаданага выніку.
Улетку 1811 года Ян Канопка становіцца брыгадным генералам. Яго выклікалі ў Францыю і даручылі ўдзел у падрыхтоўцы новых уланскіх палкоў.
Вяртанне на радзіму і катастрофа ля дому
У студзені 1812 года Канопку прызначалі на старшую афіцэрскую пасаду ў польскім палку ўланаў Імператарскай гвардыі. У ліпені ён атрымаў новы полк, які фарміравалі з выхадцаў з зямель былога Вялікага Княства Літоўскага.
Напалеон пачаў паход супраць Расіі. Для часткі мясцовай шляхты гэта выглядала магчымасцю змяніць парадак, усталяваны пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Для імператара новыя фарміраванні былі адначасова крыніцай салдат і спосабам атрымаць падтрымку ўплывовых людзей на занятых тэрыторыях.
У кастрычніку 1812 года Канопка з часткай свайго палка знаходзіўся ў Слоніме. Там жа яго атакавалі расійскія войскі генерала Яўхіма Чапліца. Канопку і яго салдат паланілі, сам генерал быў паранены.
Канопку ўтрымлівалі ў Расійскай імперыі, у тым ліку ў Херсоне. У 1814 годзе ён выйшаў на волю цяжка хворым. Пакуль ён быў у палоне, напалеонаўская сістэма, якой ён служыў, пацярпела крах.
Дакладныя абставіны яго смерці застаюцца няпэўнымі. Смерць датуюць снежнем 1814 года ці студзенем 1815 года, месца таксама невядомае — Варшава ці Дуброўка ля Слоніма.