Часопіс «Жаноцкая справа» ўпершыню выйшаў у Вільні ў сакавіку 1931 года. Выданне звярталася найперш да беларусак з вёсак і мястэчак — тых, чыю адукацыю ў сям’і яшчэ нярэдка лічылі непатрэбнай: усё адно выйдзе замуж, навошта ёй вучыцца. Але часопіс сцвярджаў адваротнае: «Кожная беларуска мусіць навучыцца сама і навучаць другіх чытаць і пісаць па-беларуску». Рэдактаркай «Жаноцкай справы» стала Надзея Шнаркевіч.
Расказваем, як жанчына, што перажыла войны, бежанства, змену межаў і шматгадовую хваробу, выдавала часопіс для беларусак, а пасля вайны збірала і захоўвала матэрыялы пра беларускія школы і дзеячаў культуры — і чаму чатыры нумары «Жаноцкай справы» вартыя таго, каб пра іх памяталі.
Гэты тэкст выйшаў на Хата.News. Публікуем яго з дазволу рэдакцыі.
З Брэста — у бежанства
Надзея Калядзенка (прозвішча Шнаркевіч яна атрымала пасля замужжа) нарадзілася 12 кастрычніка 1897 года ў Брэсце. У сем гадоў засталася без бацькі, жыла з маці спачатку ў вёсцы Вострава пад Кобрынам, затым у Пружанах. У 1914 годзе скончыла прыватную жаночую гімназію і пачала настаўнічаць. Улетку 1915-га яны, ратуючыся ад вайны, выехалі ў Сызрань, дзе Надзея выкладала і працавала ў аддзеле народнай адукацыі.
У 1919 годзе яна вярнулася ў Пружаны, скончыла настаўніцкія курсы і выкладала ў польскай сямігадовай школе. Увосень 1924 года яе звольнілі. З наступнага года Надзея жыла ў Вільні: загадвала прытулкам-інтэрнатам пры Віленскай беларускай гімназіі і працавала ў сакратарыяце Таварыства беларускай школы.
У 1926 годзе яна выйшла замуж за Язэпа Шнаркевіча — настаўніка і дзеяча беларускага школьнага руху, які выкладаў у Нясвіжскай беларускай гімназіі, а ў Вільні працаваў сакратаром Цэнтральнай школьнай рады.
Не толькі боршч і выкрайкі
У пачатку 1931 года ў Вільні з’явілася Аб’яднанне беларускіх жанчын імя Алаізы Пашкевіч — Цёткі. Адной з яго кіраўніц стала Шнаркевіч. У сакавіку аб’яднанне пачало выдаваць «Жаноцкую справу» — першае несавецкае беларускае жаночае перыядычнае выданне. Называць яго цалкам незалежным было б недакладна: гісторык Аляксандр Горны піша, што часопіс, хутчэй за ўсё, фінансаваў «Цэнтрасаюз» — аб’яднанне беларускіх культурных і гаспадарчых арганізацый. З ім былі звязаныя і мужы кіраўніц аб’яднання.
У часопісе суседнічалі тэксты, якія сёння маглі б падацца несумяшчальнымі. Тут тлумачылі, як карміць немаўля грудзьмі, пашыць блузку, вырасціць расаду памідораў, вывесці вошай і прыгатаваць боршч на сям’ю з шасці чалавек. Побач друкавалі вершы, матэрыялы пра Цётку, агляды жаночых рухаў у іншых краінах, парады па стварэнні бібліятэкі-чытальні і заклікі змагацца з непісьменнасцю і алкагалізмам. Падпісчыцам нават абяцалі дасылаць выкрайку беларускага адзення ў натуральную велічыню.
Але аднымі гаспадарчымі парадамі справа не абмяжоўвалася. У другім нумары, у артыкуле «Да працы», Шнаркевіч заклікала жанчын удзельнічаць у выбарах у мясцовае самакіраванне і самім вылучацца ў гарадскія і павятовыя рады, каб адстойваць там беларускія і ўласна жаночыя пытанні. Гэта была цалкам канкрэтная размова пра ўдзел у прыняцці рашэнняў. Без адцягненых разважанняў і тэорый пра «высокую ролю жанчыны» або супрацьпастаўлення яе мужчынам.
Чатыры нумары — і канец
Але не варта заднім чыслом лічыць «Жаноцкую справу» фемінісцкім часопісам у сучасным разуменні. Яго аўтары бачылі жанчыну найперш маці і гаспадыняй, адказнай за дзяцей, дом і захаванне культуры. Пытанне пра яе становішча па-за гэтымі традыцыйнымі ролямі амаль не ўздымалася. Часопіс выходзіў нерэгулярна і за сем месяцаў паспеў выпусціць усяго чатыры нумары. Украінская «Жіноча доля», на якую арыентавалася рэдакцыя, выдавалася чатырнаццаць гадоў.
І ўсё ж гэтыя чатыры нумары не былі пустым жэстам. Выданне размаўляла з вясковай жанчынай не як з упрыгажэннем грамадства, а як з чалавекам, якому патрэбныя веды і які здольны вучыць іншых, пісаць у рэдакцыю, арганізаваць чытальню і ўдзельнічаць у мясцовым самакіраванні. Для беларускага асяроддзя міжваеннай Польшчы нават такі абмежаваны праект быў рэдкасцю.
Праца з ложка
Яшчэ да Другой сусветнай вайны Шнаркевіч цяжка захварэла, а пазней больш за трыццаць гадоў была практычна прыкаваная да ложка. Увесь гэты час яе даглядаў муж Язэп. У «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» яе стан названы паралічам, але публікацыя, якая абапіраецца на лісты Зоські Верас, удакладняе: Шнаркевіч не была паралізаваная, хоць пастаянна пакутавала і амаль не ўставала. Верас называла яе чалавекам «вялікай сілы духу».
Яна перапісвалася з былымі вучнямі і настаўнікамі, дапамагла апрацаваць успаміны мужа пра Нясвіжскую і Клецкую беларускія гімназіі, збірала фотаздымкі па гісторыі школ Заходняй Беларусі і матэрыялы пра спевака Міхася Забэйду-Суміцкага. Запісвала вясельныя песні, а для Гудзевіцкага краязнаўчага музея зрабіла ляльку ў палескім строі. Пісала артыкулы ў газеты і часопісы.
Да канца жыцця
Надзея Шнаркевіч памерла 21 мая 1974 года ва ўзросце 76 гадоў. Праз паўгода, у тым жа 1974-м памёр яе муж, Язэп Шнаркевіч. Іх пахавалі разам на праваслаўных Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні.
Вось такі лёс жанчыны, якая нарадзілася ў Расійскай імперыі, сямнаццацігадовай выехала ў бежанства праз Першую сусветную вайну, сустрэла рэвалюцыю і Грамадзянскую вайну ў Сызрані, вярнулася дадому падчас польска-савецкай вайны, перажыла Другую сусветную ў Вільні, а апошнія дзесяцігоддзі правяла ў савецкім Вільнюсе. За адно яе жыццё некалькі разоў змяняліся межы, дзяржавы і ўлады, але патрэба абараняць беларускую школу, культуру і памяць заставалася.
Ад яе галоўнага выдавецкага праекта захаваліся ўсяго чатыры нумары. Але нават у іх яна паспела сказаць галоўнае: жанчына можа не толькі весці гаспадарку, але і чытаць, вучыць іншых, аб’ядноўвацца і ўдзельнічаць у вырашэнні агульных спраў. Часопіс закрыўся, але распачатая праца працягвалася: да канца жыцця Шнаркевіч збірала матэрыялы, звязвала людзей і захоўвала тое, што без яе магло быць страчана.