У дзяцінстве Паўліна Вянгерава бачыла, як людзей высялялі са старога Брэста, каб вызваліць месца пад крэпасць. Дзяўчына расла ў артадаксальнай яўрэйскай сям’і часоў панавання ў Беларусі Расійскай імперыі. Праз гады ўжо ў яе ўласным доме ішлі спрэчкі пра тое, як гатаваць ежу і ў якой веры гадаваць дзяцей.
PALATNO расказвае пра Паўліну Вянгераву.
Горад, з якога загадалі выехаць
Аднойчы ў Брэсце дзяўчынка Паўліна ішла з маці міма дома, адкуль высялялі людзей. Тэрмін, адведзены на пераезд, ужо скончыўся, а жыхары дагэтуль не ведалі, куды падзецца. Паўліна запомніла слёзы і сварку, а гаворка людзей складалася з ідышу і рускай мовы. Неўзабаве са старога горада мусіла выехаць і яе сям’я.
Стары Брэст стаяў там, дзе цяпер знаходзіцца Брэсцкая крэпасць. Горад перанеслі на ўсход пасля таго, як у першай палове XIX стагоддзя ўлады Расійскай імперыі вырашылі будаваць там умацаванні.
Паўліна Вянгерава нарадзілася ў 1833 годзе ў Бабруйску, а вырасла ў Брэсце. У тыя часы яна насіла імя Пэсэле Эпштэйн. Яе бацька быў будаўнічым падрадчыкам, вучыўся ў Валожынскай ешыве і пры любой магчымасці вяртаўся да Талмуда. Сама Пэсэле хадзіла ў хедар для дзяўчат, вучыла рускую і нямецкую мовы з прыватнымі настаўнікамі. Праз дзесяцігоддзі яна пакіне каштоўныя ўспаміны пра жыццё беларускіх яўрэяў на адной з гэтых моў.
Што можна есці і дзе можна сесці за стол
У сваіх успамінах Паўліна тлумачыла розніцу паміж яўрэйскімі святамі так, як яе магло запомніць дзіця. На Пэсах важна, што ты ясі. На Сукот — дзе ты ясі, бо трапезу ладзяць у адмысловай пабудове. А Шавуот у яе ўспамінах было святам, калі можна есці ўсё і ўсюды.
Асаблівае месца ва ўспамінах Паўліны займала маці. Яна сачыла за тым, як у доме трымаюцца звычаяў, і магла настаяць на сваім.
Паўліна запомніла матчыну ўпэўненасць у тым, што дзеці яшчэ будуць жыць паводле сямейнай традыцыі. А вось пра ўнукаў маці гаварыла з трывогай. Сэнс думкі маці Паўліна па-сапраўднаму зразумее, калі яе ўласныя дзеці вырастуць.
Чаму ў сям’і спрачаліся з-за кухні
У 1849 годзе Паўліна выйшла замуж за Хонена Вянгерава. Ён вырас у хасідскай сям’і, але з часам усё радзей трымаўся рэлігійных прадпісанняў. Змяніць лад жыцця ён хацеў і ва ўласным доме. Паводле Паўліны, муж дамагаўся, каб яна перастала насіць парык, якім прыкрывала валасы пасля замужжа, і адмовілася ад кашэрнай кухні.
Кашэрная кухня патрабуе штодзённых рашэнняў. Якія прадукты купіць, як іх прыгатаваць, у якім посудзе падаваць? Калі сям’я адмаўляецца ад гэтых правілаў, то ўсё змяняецца ўжо за наступным абедам. Паўліна апісала, як адзін за адным звычаі пакідалі яе дом: яна ўяўляла, што праводзіць кожны з іх да ганку і плача.
У сям’і Вянгеравых было сямёра дзяцей. Бацькі забяспечылі ім добрую еўрапейскую адукацыю, а некалькі з іх зрабілі кар’еру ў літаратуры і музыцы.
З часам сям’я асела ў Мінску, муж Паўліны стаў дырэктарам камерцыйнага банку і ўвайшоў у гарадскую раду. Разам з жонкай Хонен заснавалі прафесійныя школы для яўрэйскіх дзяцей з бедных сем’яў.
Выбар яе дзяцей
Трое з сямі дзяцей Паўліны і Хонена сталі хрысціянамі. Адным з сыноў, які прыняў хрысціянства, быў Сямён Вянгераў. Ён стаў гісторыкам літаратуры і бібліёграфам.
Паўліна перажывала іх рашэнне яе сямейную трагедыю і бачыла ў ім наступствы таго, як яны раслі. Напрыклад, у яе бацькоўскім доме ў Брэсце да шабату рыхтаваліся ўсёй сям’ёй, а яе муж наогул не лічыў яўрэйскую адукацыю дзяцей важнай.
Паўліна не адмаўляла ціск звонку. У Расійскай імперыі яўрэйскае паходжанне і веравызнанне ўплывалі на тое, дзе чалавек мог жыць, вучыцца і працаваць. Для маладога чалавека, які хацеў паступіць ва ўніверсітэт і ці зрабіць кар’еру, пытанне хрышчэння было практычным.
* * *
Успаміны жанчыны выйшлі ў Берліне ў 1908 годзе на нямецкай мове, праз два гады быў апублікаваны працяг. Паўліна Вянгерава памерла ў Мінску ў 1916 годзе.