У вёсцы пад Вілейкай, дзе сёння ціха і спакойна, у XVII стагоддзі нарадзіўся чалавек, які апярэдзіў свой час. Тут, у Касуце, у 1672 годзе нарадзіўся той, каго ва Украіне называюць адным з сімвалаў дзяржаўнасці. Для Беларусі ягонае імя доўга заставалася амаль незаўважным — пакуль краязнаўцы не вярнулі яго беларускім сучаснікам.
PALATNO расказвае, як Піліп Орлік з Касуты стаў часткай еўрапейскай гісторыі і чаму пра яго зноў загаварылі ў Вілейцы.
Вёска, якая трапіла ў вялікую гісторыю
Касута ў XVII стагоддзі — гэта тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага, часткі Рэчы Паспалітай. Памежжа канфесій, моў, культур. Род Орлікаў меў чэшскія карані: бацька, Стэфан Орлік, служыў у войску, маці, Ірына Малахоўская, паходзіла з праваслаўнага асяроддзя. У гэтым спалучэнні — Захад і Усход, каталіцтва і праваслаўе, вайсковая служба і інтэлектуальная адукацыя, выкрышталізоўвалася асоба.
Юны Піліп вучыўся ў Кіева-Магілянскай акадэміі — адным з наймацнейшых інтэлектуальных цэнтраў Усходняй Еўропы таго часу. Заснаваная ў 1632 годзе, яна прыцягвала студэнтаў з усіх куткоў Рэчы Паспалітай і давала адукацыю, параўнальную з заходнееўрапейскімі ўніверсітэтамі. Тут вывучалі рыторыку, філасофію, тэалогію, права — менавіта той інтэлектуальны падмурак, без якога немагчыма было б напісаць канстытуцыйны дакумент.
Пазней ён стаў паплечнікам гетмана Івана Мазепы, ажно да 1700 года займаючы пасаду генеральнага пісара — фактычна галоўнага сакратара і юрыдычнага дарадцы гетманату. Пасля паражэння пад Палтавай у 1709 годзе і смерці Мазепы ў Бендэрах Орлік быў абраны гетманам у выгнанні.
Дакумент, які апярэдзіў свой час
У 1710 годзе ў Бендэрах з’явіўся дакумент, які сёння вядомы як Канстытуцыя Піліпа Орліка — «Пакты і Канстытуцыі правоў і вольнасцяў Войска Запарожскага». Напісаны адначасова па-лацінску і па-ўкраінску, ён складаўся з прэамбулы і 16 артыкулаў. У ім прапісваліся:
- падзел уладаў на заканадаўчую, выканаўчую і судовую,
- абмежаванне паўнамоцтваў гетмана — без згоды Генеральнай рады ён не меў права прымаць аднаасобных рашэнняў,
- рэгулярны прадстаўнічы орган — Генеральная рада мусіла склікацца тройчы на год,
- гарантыі правоў, у тым ліку абарона ўдоваў і сіротаў казакоў.
Для пачатку XVIII стагоддзя гэта была надзвычная мадэрновая мадэль. У еўрапейскім кантэксце яе ставяць побач з англійскім Білем аб правах 1689 года. Але ёсць і больш разгорнутае параўнанне: Канстытуцыя Орліка з’явілася за 77 гадоў да французскай Дэкларацыі правоў чалавека (1789) і за 77 гадоў да Канстытуцыі ЗША (1787). Для Украіны Орлік стаў сімвалам дзяржаўнасці, заснаванай на праве, а не толькі на сіле.
«Мы павінны вярнуць яго ў беларускую памяць»
Пра тое, што Орлік — ураджэнец Касуты, у Беларусі доўгі час ведалі хіба гісторыкі. Сітуацыя пачала змяняцца дзякуючы працы вілейскага краязнаўцы, інжынера-энергетыка па сваім асноўным занятку Анатоля Рогача. Ён, часам знаходзячыся ў адпачынку, штогод настойліва і педантычна даследаваў мясцовыя архівы, архівы ў Гродна і Вільні. Выступаў з публікацыямі і на сустрэчах з чытачамі «Рэгіянальнай газеты» і ў Вілейскім краязнаўчым музеі. Рогач быў аўтарам публікацыі пра Орліка ў вілейскай кнізе «Памяць», якая выйшла з друку ў 2003 годзе. Рогач сцвярджаў: Орлік — не «чужы герой», а частка нашай гісторыі, бо нарадзіўся і сфармаваўся ў культурным полі ВКЛ.
Краязнаўца падкрэсліваў, што вяртанне Орліка ў беларускі кантэкст — гэта не спроба «падзяліць» героя з Украінай, а магчымасць паказаць агульнасць гістарычнай прасторы. Намаганні Рогача былі падтрыманыя старшынёй Маладзечанскага культурна-асветнага таварыства украінцаў «Краяны» Леанідам Лысакабылкам і Галінай Калюжнай, старшынёй грамадскай арганізацыі украінцаў Беларусі «Ватра».
Анатоль Рогач зрабіў тое, што часта робяць лакальныя даследчыкі: з вясковай біяграфічнай дэталі ён вярнуў у нацыянальную памяць цэлую постаць.
Трыццаць гадоў у выгнанні
Пасля Бендэраў Орлік падарожнічаў па Еўропе дзесяцігоддзямі — Швецыя, Германія, Францыя, Польшча, Турцыя. Ён шукаў палітычных саюзнікаў для вяртання ва Украіну, вёў перамовы з еўрапейскімі дварамі, пісаў лісты і мемарандумы. Яго эпісталярная спадчына — сотні лістоў на некалькіх мовах — сама па сабе з’яўляецца ўнікальнай гістарычнай крыніцай эпохі.
На радзіму ён так і не вярнуўся. Памёр у 1742 годзе ў Ясах — горадзе на тэрыторыі сучаснай Румыніі, правёўшы ў выгнанні больш за трыццаць гадоў. Гэты лёс — лёс чалавека, які напісаў канстытуцыю, але так і не змог яе ўвасобіць — надае яго постаці асаблівую трагічную вагу.
Памяць: афіцыйная і неафіцыйная
У 2000-я гады імя Орліка ў Беларусі гучала і на дзяржаўным узроўні — праводзіліся канферэнцыі, з’яўляліся матэрыялы ў СМІ. На радзіме, у Вілейцы, з’явілася вуліца імя Піліпа Орліка. Яго прадстаўлялі як прыклад еўрапейскай традыцыі, звязанай з беларускімі землямі. Сёння тон змяніўся. Орлік згадваецца радзей і без асаблівага афіцыёзу.
Ва Украіне ж постаць Орліка мае выразны дзяржаўны статус: яго вывучаюць у школах, усталёўваюць помнікі, згадваюць у кантэксце сучаснай барацьбы за незалежнасць. У Кіеве ёсць вуліца Піліпа Орліка. Яго выява фігуруе на юбілейных манетах Нацыянальнага банка Украіны. Аднак у краязнаўчым асяроддзі Беларусі ягонае імя працягвае жыць — дзякуючы мясцовым даследчыкам, настаўнікам, актывістам.
Два лёсы з адной вёскі
Касута дала гісторыі яшчэ адну вядомую асобу — Пятра Міклашэвіча, прадстаўніка сучаснай беларускай судовай сістэмы. Ягоная дзейнасць прыпала на перыяд, калі незалежнасць правасуддзя ў Беларусі выклікае сур’ёзныя пытанні як унутры краіны, так і па-за яе межамі.
Гэты кантраст выглядае сімвалічна. Орлік — аўтар тэксту, які абмяжоўваў уладу законам. Сучасная беларуская рэчаіснасць — прастора, дзе самастойнасць судовай сістэмы многімі ставіцца пад сумнеў. Два лёсы, адна геаграфія — і розныя разуменні ролі права.
* * *
Гісторыя Піліпа Орліка — гэта не толькі ўкраінская гісторыя. І не толькі беларуская. Гэта гісторыя пра памежжа, якое нараджае ідэі, здольныя ўплываць на кантынент. Калі ехаць у Касуту сёння з Плешчаніцаў уздоўж Вілейскага вадасховішча, або з Вілейкі, не ўбачыш манументальных ансамбляў. Але, магчыма, важней іншае: разуменне, што вялікія палітычныя канцэпцыі могуць узнікнуць не толькі ў сталіцах.
І калі б не настойлівасць людзей кшталту Анатоля Рогача, гэтая сувязь магла б застацца забытым радком у энцыклапедыі. Цяпер яна гучыць зноў. І гучыць не толькі ва Украіне.