Пра гады вучобы Уладзіслава Страмінскага ў Расіі яго дачка Ніка пісала: «Ніколі не распавядаў мне пра гэты перыяд свайго жыцця». Між тым менавіта ў Пецярбургу паміж 1911 і 1914 гадамі будучы авангардыст атрымаў элітную інжынерную адукацыю і аказаўся ў інтэлектуальным асяроддзі позняга «сярэбранага веку». Што адбывалася ў гэтым амаль невядомы перыяд яго біяграфіі? І як вайсковая школа паўплывала на аднаго з найважнейшых мастакоў XX стагоддзя?
PALATNO расказвае, як і чым жыў Уладзіслаў Страмінскі ў маладосці.
З Мінска праз Маскву
Калі ў 1911 годзе Страмінскі аказаўся ў Пецярбургу, ён ужо меў за плячыма некалькі гадоў жыцця ў іншым вялікім цэнтры імперыі — Маскве. Менавіта там ён прайшоў навучанне ў 3-м Маскоўскім кадэцкім корпусе імя імператара Аляксандра ІІ.
Сёння кадэцкія карпусы часта ўяўляюцца выключна як установы вайсковай муштры. Насамрэч яны былі значна больш складанай з’явай. Іх задача заключалася не толькі ў падрыхтоўцы будучых афіцэраў, але і ў фармаванні адукаванай дзяржаўнай эліты. Вучні атрымлівалі грунтоўную падрыхтоўку па матэматыцы, гісторыі, геаграфіі, замежных мовах, вывучалі асновы тэхнічных дысцыплін і маляванне. Для Страмінскага гэта былі гады інтэнсіўнага інтэлектуальнага развіцця і прывучэння да дысцыпліны, якая пазней будзе адчувацца нават у яго мастацкіх тэорыях.
ЧЫТАЙЦЕ ЯШЧЭ:
Страмінскі і Кобра — мастакі памежжа Беларусі, Польшчы і Літвы
Уладзіслаў Страмінскі вачыма дачкі: як Ніка Страмінская бачыла жыццё, мастацтва і драму бацькоў
Мінск, у якім рос Уладзіслаў Страмінскі. Расказваем пра горад і жыццё мастака ў ім
Менавіта кадэцкі корпус адкрыў перад ім дарогу ў адну з самых прэстыжных вайскова-інжынерных навучальных устаноў Расійскай імперыі. Для юнака з Мінска гэта быў важны крок не толькі ў адукацыйным, але і ў культурным сэнсе. Яго жыццё ўжо не абмяжоўвалася адным горадам або адной традыцыяй. Да пачатку Першай сусветнай вайны ён паспеў пажыць у трох розных цэнтрах імперыі — Мінску, Маскве і Пецярбургу, кожны з якіх пакінуў свой след у фармаванні яго асобы.
Пецярбург — сталіца магчымасцяў
Калі ў 1911 годзе Страмінскі прыехаў у Пецярбург, ён трапіў у адзін з найбуйнейшых гарадоў Еўропы. Насельніцтва расійскай сталіцы набліжалася да двух мільёнаў чалавек. Горад на Няве быў не толькі палітычным цэнтрам імперыі, але і месцам, дзе канцэнтравалася яе інтэлектуальнае і культурнае жыццё. Менавіта тут працавалі вядучыя навукоўцы, архітэктары, кампазітары і мастакі свайго часу. Не выпадкова многія прадстаўнікі польскай культуры — ад Станіслава Наакоўскага да Караля Шыманоўскага — пазней успаміналі пецярбургскі перыяд як адзін з найважнейшых у сваім жыцці.
Страмінскі аказаўся ў асяроддзі, дзе навука, мастацтва і тэхнічны прагрэс існавалі побач. Менавіта ў гэтыя гады расійская культура перажывала свой так званы «сярэбраны век» — апошні вялікі ўздым перад катастрофай Першай сусветнай вайны і рэвалюцыі.
Мікалаеўская інжынерная школа месцілася не ў звычайных казармах і не ў шараговым навучальным корпусе. Яе домам быў Міхайлаўскі замак — адна з самых незвычайных рэзідэнцый Пецярбурга, пабудаваная для імператара Паўла І. Пазней менавіта тут размясцілася элітная інжынерная школа Расійскай імперыі.
Для маладога чалавека, які прыехаў з кадэцкага корпуса ў Маскве, гэта быў зусім іншы свет. Страмінскі жыў і вучыўся ў будынку, дзе яшчэ захоўваліся элементы былога імператарскага інтэр’еру, дзе гісторыя суседнічала з сучаснай навукай, а ваенная адукацыя спалучалася з інтэлектуальнай свабодай, якой зайздросцілі выхаванцам іншых вайсковых школ. Нездарма студэнтаў гэтай установы называлі «панамі інжынерамі» або нават «студэнтамі ў пагонах».
«Паны інжынеры»
У пачатку ХХ стагоддзя Мікалаеўская інжынерная школа належала да найбольш прэстыжных вайсковых навучальных устаноў Расійскай імперыі. Яе выпускнікі складалі эліту інжынерных войскаў. Менавіта пра іх з лёгкай зайздрасцю казалі «студэнты ў пагонах» або «паны інжынеры». Гэтыя мянушкі ўзніклі невыпадкова. У адрозненне ад большасці вайсковых школ, тут ад слухачоў патрабавалі не толькі дысцыпліны і бездакорнага выканання загадаў, але і самастойнага мыслення, асабістай адказнасці, шырокіх ведаў у галіне дакладных і тэхнічных навук.
Навучанне будучага сапёрнага афіцэра мала нагадвала вузкую прафесійную падрыхтоўку. Студэнты вывучалі матэматыку, фізіку, хімію, механіку, аналітычную геаметрыю, тапаграфію, геадэзію, тэхналогію матэрыялаў, будаўніцтва мастоў, дарог і фартыфікацыйных збудаванняў. Побач з тэарэтычнымі курсамі былі штодзённыя практычныя заняткі, палявыя вучэнні і манеўры. Ад будучага афіцэра патрабавалася не проста засвоіць пэўны аб’ём ведаў, але быць здольным дзейнічаць у сітуацыях, дзе гатовых рашэнняў не існуе.
Сучаснаму даследчыку мастацтва цяжка не заўважыць, што многія рысы пазнейшага мыслення Страмінскага дзіўным чынам сугучныя менавіта такому тыпу адукацыі. Зразумела, было б перабольшаннем сцвярджаць, што яго тэорыя мастацтва вырасла непасрэдна з вайсковай інжынерыі. Але не меншай памылкай было б лічыць, што паміж імі няма ніякай сувязі. Будучы мастак прывыкаў успрымаць свет як сістэму ўзаемазвязаных элементаў, дзе важныя прапорцыі, канструкцыя, функцыя і ўнутраная логіка. Гэта быў спосаб мыслення, вельмі далёкі ад рамантычнага ўяўлення пра мастака як пра чалавека, які дзейнічае выключна пад уплывам натхнення.
Не менш важным было і навуковае асяроддзе школы: тут выкладалі вучоныя агульнарасійскага маштабу. Сярод выкладчыкаў і выхаванцаў установы былі людзі, чые імёны ўвайшлі ў гісторыю навукі і тэхнікі. У сценах школы і звязанай з ёй акадэміі выкладаў Дзмітрый Мендзялееў. Тут працавалі вядомыя інжынеры, архітэктары, вынаходнікі, спецыялісты ў галіне электратэхнікі і будаўніцтва. Атмасфера інтэлектуальнага пошуку была для гэтай установы не менш важнай, чым вайсковая дысцыпліна.
Менавіта таму Страмінскі атрымаў не проста афіцэрскую адукацыю. Ён быў ў асяроддзі, дзе высока цаніліся дакладнасць думкі, эксперымент, тэхнічная навізна і здольнасць выходзіць за межы звыклых рашэнняў. Праз некалькі гадоў гэтыя ж прынцыпы стануць адметнымі рысамі еўрапейскага мастацкага авангарду. Ці выпадковае такое супадзенне? Наўрад ці.
Пецярбургскі авангард
Калі гаворка заходзіць пра пецярбургскія гады Страмінскага, узнікае натуральная спакуса шукаць у іх прамыя вытокі яго будучай мастацкай дзейнасці. Тым больш што менавіта ў гэты час Пецярбург быў адным з галоўных цэнтраў культурнага жыцця Усходняй Еўропы. Напярэдадні Першай сусветнай вайны тут існавалі літаратурныя салоны, мастацкія аб’яднанні, футурыстычныя гурткі і выставачныя пляцоўкі, дзе нараджаліся новыя мастацкія плыні. Горад жыў у атмасферы інтэлектуальнага ўздыму, які пазней атрымаў назву «сярэбранага веку» рускай культуры.
Менавіта ў гэтыя гады ў Пецярбургу працавалі і выстаўляліся мастакі, чые імёны сёння непарыўна звязаныя з гісторыяй авангарду. Тут адбываліся выставы аб’яднання «Саюз моладзі», ішлі дыскусіі пра новыя формы мастацтва, узнікалі футурыстычныя групы, якія адмаўлялі эстэтычныя нормы папярэдняга стагоддзя. Для маладога чалавека з цікавасцю да малявання і шырокіх інтэлектуальных пошукаў усё гэта не магло заставацца цалкам незаўважаным.
Аднак дзе тут факт, а дзе здагадка? Мы не маем дакладных сведчанняў, што Страмінскі ўжо ў 1911–1914 гадах быў актыўным удзельнікам авангарднага асяроддзя або асабіста ведаў яго галоўных прадстаўнікоў. Архіўныя матэрыялы дазваляюць упэўнена казаць пра яго вучобу, поспехі ў інжынернай школе і афіцэрскую кар’еру, але значна менш — пра яго ўдзел у мастацкім жыцці сталіцы. Таму правільней гаварыць не пра непасрэднае далучэнне да авангарду, а пра знаходжанне ў асяроддзі, дзе гэтыя ідэі ўжо нараджаліся і набіралі моц.
У гэтым сэнсе Пецярбург стаў для Страмінскага своеасаблівай лабараторыяй сучаснасці. Тут ён адначасова сустракаўся з дасягненнямі навукі і тэхнікі, з новымі архітэктурнымі ідэямі, з культурнымі эксперыментамі і са спробамі пераасэнсаваць месца чалавека ў імкліва зменлівым свеце. Менавіта такое асяроддзе магло падрыхтаваць глебу для тых мастацкіх і тэарэтычных пошукаў, якія пачнуцца ўжо пасля вайны і рэвалюцыі.
Пакідаючы ўлетку 1914 года сцены Мікалаеўскай інжынернай школы, падпаручнік Уладзіслаў Страмінскі наўрад ці мог прадбачыць уласную будучыню. Перад ім адкрывалася кар’ера вайсковага інжынера. Наперадзе былі фронт, цяжкія раненні, рэвалюцыя, страта рукі і нагі, сустрэча з мастацкім авангардам ужо ў рэвалюцыйнай Расіі. Але ўсё гэта яшчэ заставалася ў будучыні. Пакуль жа ён быў адным з лепшых выпускнікоў адной з найлепшых інжынерных школ імперыі.
Замест высновы
«Ніколі не распавядаў мне пра гэты перыяд свайго жыцця», — прызнавалася Ніка Страмінская, згадваючы гады вучобы бацькі ў Пецярбургу. Магчыма, для самога Страмінскага гэты час быў толькі пралогам да сапраўдных выпрабаванняў, якія чакалі яго наперадзе. Першая сусветная вайна, цяжкія раненні, рэвалюцыя, сустрэча з рускім авангардам і ўласны шлях у мастацтве нібыта адсунулі ў цень гады, праведзеныя ў кадэцкім корпусе і Мікалаеўскай інжынернай школе.
Аднак архіўныя матэрыялы, уведзеныя ў навуковы ўжытак Івонай Любай і Эвай П. Вавэр, дазваляюць сёння паглядзець на гэты перыяд іншымі вачыма. Перад намі паўстае не толькі будучы мастак, але і малады чалавек са складанай культурнай біяграфіяй, ураджэнец Мінска, які прайшоў праз адукацыйныя асяродкі Масквы і Пецярбурга, атрымаў выдатную інжынерную падрыхтоўку і стаў сведкам інтэлектуальнага ўздыму апошніх гадоў існавання Расійскай імперыі.
Было б спрошчаннем шукаць у кадэцкім корпусе або ў інжынернай школе прамыя вытокі яго пазнейшых мастацкіх адкрыццяў. Але не меншай памылкай было б лічыць гэтыя гады выпадковым эпізодам біяграфіі. Менавіта паміж Мінскам, Масквой і Пецярбургам адбывалася фармаванне чалавека, які навучыўся мысліць катэгорыямі структуры і сістэмы, цікавіцца навукай і тэхнічным прагрэсам, жыць на скрыжаванні розных культурных традыцый.
ЧЫТАЙЦЕ ЯШЧЭ: «А апрача таго, я выйшла замуж». Якой была Кацярына Кобра вачыма дачкі
Калі ўлетку 1914 года падпаручнік Уладзіслаў Страмінскі пакідаў Міхайлаўскі замак і накіроўваўся да месца службы ў 6-м Сібірскім сапёрным батальёне, ён яшчэ не быў тым Страмінскім, якога ведае гісторыя мастацтва. Але без гэтых гадоў — мінскіх, маскоўскіх і пецярбургскіх — наўрад ці з’явіўся б мастак і мысляр, які пазней стане адной з найбольш адметных постацей еўрапейскага авангарду XX стагоддзя.